Polskie przepisy nie wskazują jednej, sztywnej listy wyposażenia apteczki w zakładzie pracy. Pracodawca musi zapewnić środki do udzielania pierwszej pomocy, ale ich dobór powinien wynikać z oceny zagrożeń, rodzaju wykonywanej pracy oraz konsultacji z lekarzem medycyny pracy. Norma DIN 13157 może być punktem odniesienia, lecz nie jest obowiązkowym wymogiem prawnym.
Jakie obowiązki ma pracodawca?
Podstawę stanowi art. 2091 Kodeksu pracy. Pracodawca ma zapewnić środki niezbędne do udzielania pierwszej pomocy w nagłych wypadkach oraz wyznaczyć pracowników odpowiedzialnych za wykonywanie tych działań. Zakres organizacji pomocy powinien odpowiadać rodzajowi działalności, liczbie osób przebywających w zakładzie oraz poziomowi występujących zagrożeń.
Szczegółowe zasady określa rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Zgodnie z jego § 44 pracodawca powinien zapewnić sprawnie działający system pierwszej pomocy, apteczki w poszczególnych wydziałach oraz punkty pierwszej pomocy tam, gdzie występuje wysokie ryzyko wypadku lub kontakt z niebezpiecznymi parą, gazami albo pyłami.
Ilość, rozmieszczenie i wyposażenie apteczek ustala się w porozumieniu z lekarzem sprawującym profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami. W praktyce oznacza to lekarza medycyny pracy. Bierze się przy tym pod uwagę między innymi rodzaj zagrożeń, ich nasilenie, liczbę stanowisk oraz odległość od punktów pierwszej pomocy.
Za obsługę apteczki na każdej zmianie należy wyznaczyć pracownika przeszkolonego w udzielaniu pierwszej pomocy. Przy apteczce powinny znajdować się instrukcja udzielania pomocy oraz wykaz osób wyznaczonych do tego zadania.
Co może zawierać apteczka zakładowa?
Podstawę wyposażenia zwykle stanowią środki opatrunkowe i sprzęt pomocniczy. W zależności od warunków pracy mogą być potrzebne także opatrunki na oparzenia, płyn do płukania oczu, sól fizjologiczna, opatrunki hydrożelowe lub koc ratunkowy. Na hali produkcyjnej, budowie albo w zakładzie wykorzystującym substancje chemiczne skład apteczki może więc znacznie różnić się od wyposażenia zestawu biurowego.
Przy ustalaniu zawartości warto uwzględnić ocenę ryzyka zawodowego oraz informacje z kart charakterystyki stosowanych substancji. Przykładowy zestaw oparty na normie DIN 13157 może wyglądać następująco:
| Element wyposażenia | Przykładowa ilość | Zastosowanie |
|---|---|---|
| Opatrunki i kompresy jałowe | kilka opakowań w różnych rozmiarach | Osłona ran i tamowanie krwawienia |
| Bandaże i opaski elastyczne | kilka sztuk | Mocowanie opatrunków i stabilizacja |
| Plastry opatrunkowe i przylepiec | zestaw różnych rozmiarów | Zaopatrywanie drobnych skaleczeń |
| Chusty trójkątne i opatrunkowe | po kilka sztuk | Podtrzymywanie opatrunku lub kończyny |
| Rękawiczki jednorazowe | kilka par | Ochrona osoby udzielającej pomocy |
| Nożyczki z zaokrąglonymi końcówkami | 1 sztuka | Cięcie opatrunków i odzieży |
| Koc ratunkowy i ustnik do resuscytacji | po 1 sztuce | Ochrona przed wychłodzeniem i pomoc przy resuscytacji |
Tabela przedstawia dobrowolny standard rynkowy, a nie ustawowy wykaz. DIN 13157 jest często stosowana jako punkt odniesienia dla apteczek zakładowych, natomiast DIN 13169 oznacza większy zestaw o rozszerzonym wyposażeniu. Samo oznaczenie DIN nie zwalnia jednak z dopasowania zawartości do rzeczywistych zagrożeń w firmie.
Czego nie wolno przechowywać w apteczce?
Apteczka zakładowa powinna zawierać środki do udzielania pierwszej pomocy, a nie leki przeznaczone do samodzielnego stosowania. Podawanie preparatów osobie poszkodowanej może prowadzić do alergii, błędnego użycia lub pogorszenia jej stanu zdrowia. Z apteczki należy wykluczyć:
- Leki – w tym tabletki przeciwbólowe, nasenne, nasercowe oraz preparaty dostępne bez recepty.
- Krople i środki przeznaczone do samodzielnego leczenia – na przykład krople do oczu, nosa lub preparaty żołądkowe.
- Przeterminowane i uszkodzone produkty – ich przydatność oraz szczelność mogą być ograniczone.
- Ostre narzędzia – poza nożyczkami z zaokrąglonymi końcówkami, przeznaczonymi do bezpiecznego cięcia.
Nie należy też automatycznie umieszczać w zestawie wody utlenionej, waty ani ligniny. Mogą nie być właściwe do opatrywania ran, a produkty o krótkim terminie przydatności zwiększają ryzyko przechowywania nieaktualnego wyposażenia.
Jak ustalić zawartość i zarządzać apteczką?
Dobór wyposażenia i organizacja punktów pierwszej pomocy powinny przebiegać w uporządkowany sposób:
- Przeanalizuj zagrożenia – uwzględnij rodzaj pracy, używane substancje, ryzyko urazów, oparzeń i kontaktu z oczami.
- Skonsultuj skład z lekarzem medycyny pracy – ustal z nim wyposażenie, liczbę apteczek oraz ich rozmieszczenie.
- Wyznacz przeszkolone osoby – najlepiej tak, aby na każdej zmianie była dostępna osoba potrafiąca udzielić pierwszej pomocy.
- Umieść apteczki w dostępnych miejscach – powinny być łatwe do znalezienia, niezastawione i odpowiednio oznakowane.
- Kontroluj zawartość – sprawdzaj kompletność, terminy ważności, stan opakowań i uzupełniaj braki po każdym użyciu.
Miejsce przechowywania powinno być suche, chłodne i chronione przed wilgocią, kurzem oraz bezpośrednim działaniem słońca. Apteczkę należy oznakować zgodnie z PN-EN ISO 7010, stosując znak pierwszej pomocy, czyli biały krzyż na zielonym tle. W dużych obiektach oraz przy pracy w terenie mogą być potrzebne zarówno apteczki ścienne, jak i przenośne torby lub walizki.
Apteczka jest tylko jednym elementem systemu pierwszej pomocy. Równie ważne są przeszkoleni pracownicy, czytelne instrukcje, właściwe oznakowanie i możliwość szybkiego wezwania profesjonalnej pomocy.
Najważniejsza zasada brzmi więc: nie kopiuj bezrefleksyjnie gotowej listy produktów. Wybierz wyposażenie zgodne z oceną ryzyka, skonsultuj je z lekarzem medycyny pracy i zapewnij regularną kontrolę apteczki.
