Znaki BHP to znormalizowany system komunikacji wizualnej. Kolory, kształty i piktogramy informują o zagrożeniach, zakazują określonych działań, wskazują obowiązkowe zachowania albo prowadzą do wyjścia ewakuacyjnego. Stosuje się je tam, gdzie ryzyka nie można całkowicie wyeliminować środkami technicznymi lub organizacyjnymi. Nie zastępują ochrony zbiorowej, lecz ją uzupełniają.
Jak szybko rozpoznać typ znaku?
| Typ znaku | Kolor | Kształt | Przeznaczenie |
|---|---|---|---|
| Zakazu | Biały, czerwona obwódka | Koło | Zakaz określonego działania |
| Nakazu | Niebieski | Koło | Obowiązek wykonania czynności lub użycia ochrony |
| Ostrzegawczy | Żółty, czarna obwódka | Trójkąt | Ostrzeżenie przed zagrożeniem |
| Ewakuacyjny | Zielony | Kwadrat lub prostokąt | Droga ewakuacji, wyjście lub pomoc |
| Ochrony przeciwpożarowej | Czerwony | Kwadrat lub prostokąt | Lokalizacja sprzętu i urządzeń pożarowych |
Co oznaczają poszczególne grupy znaków?
Znaki zakazu
Znaki zakazu mają najczęściej postać białego koła z czerwoną obwódką i przekreślonym piktogramem. Informują, że określone zachowanie jest zabronione w danym miejscu. Powinny znajdować się bezpośrednio przy wejściu do strefy, urządzeniu albo instalacji, których dotyczy ograniczenie.
Przykłady znaków zakazu obejmują:
- zakaz palenia tytoniu,
- zakaz używania otwartego ognia,
- zakaz wstępu osobom nieupoważnionym,
- zakaz gaszenia wodą, szczególnie przy urządzeniach elektrycznych,
- zakaz fotografowania.
Znaki nakazu
Niebieskie koło z białym piktogramem wskazuje czynność, którą trzeba wykonać, albo środek ochrony, którego należy użyć. Dobór znaku powinien wynikać z oceny ryzyka zawodowego, a nie z przypadkowego rozmieszczenia popularnych oznaczeń.
Do często stosowanych znaków nakazu należą:
- nakaz stosowania ochrony słuchu,
- nakaz noszenia okularów lub gogli ochronnych,
- nakaz używania rękawic ochronnych,
- nakaz stosowania obuwia ochronnego,
- nakaz używania ochrony dróg oddechowych.
Znak nakazu różni się od ostrzegawczego tym, że nie tylko sygnalizuje ryzyko, ale określa wymagane zachowanie.
Znaki ostrzegawcze
Żółty trójkąt z czarną obwódką i piktogramem ostrzega przed konkretnym niebezpieczeństwem. Nie nakazuje sam w sobie określonego działania, lecz pozwala rozpoznać zagrożenie przed wejściem do strefy lub rozpoczęciem pracy.
Znaki ostrzegawcze mogą informować między innymi o:
- napięciu elektrycznym,
- materiałach łatwopalnych lub toksycznych,
- ryzyku poślizgnięcia,
- ruchu wózków widłowych i innych pojazdów,
- promieniowaniu, wysokiej lub niskiej temperaturze.
Oznakowanie powinno znajdować się tam, gdzie zagrożenie rzeczywiście występuje, na przykład przy maszynie, wejściu do magazynu albo na drodze transportu wewnętrznego. Sam znak nie zastępuje szkolenia, instrukcji ani zabezpieczeń technicznych.
Znaki ewakuacyjne i ratunkowe
Zielone kwadraty lub prostokąty z białym piktogramem wskazują drogę do bezpiecznego miejsca, wyjścia awaryjnego albo punktu udzielania pomocy. Ułatwiają orientację podczas pożaru, awarii zasilania i innych zdarzeń, gdy ludzie działają pod presją czasu.
Do tej grupy należą oznaczenia wskazujące:
- kierunek drogi ewakuacyjnej,
- wyjście ewakuacyjne,
- miejsce zbiórki,
- punkt pierwszej pomocy,
- telefon alarmowy lub defibrylator AED.
W warunkach ograniczonego oświetlenia znaczenie ma właściwe oświetlenie awaryjne oraz możliwość zastosowania podłoża fotoluminescencyjnego. Znak musi tworzyć spójny ciąg prowadzący od miejsca przebywania ludzi aż do wyjścia.
Znaki ochrony przeciwpożarowej
Czerwone kwadraty lub prostokąty wskazują sprzęt i urządzenia związane z ochroną przeciwpożarową. Dzięki jednolitej barwie można szybko znaleźć wyposażenie potrzebne do alarmowania lub gaszenia pożaru.
Przykłady takich oznaczeń to:
- gaśnica,
- hydrant wewnętrzny,
- ręczny ostrzegacz pożarowy,
- telefon do alarmowania,
- urządzenia sterowania systemem przeciwpożarowym.
Jakie przepisy regulują stosowanie znaków?
Podstawę obowiązku oznakowania stanowi między innymi rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Wymaga ono oznaczania miejsc niebezpiecznych, gdy zastosowane środki techniczne lub organizacyjne nie usuwają ryzyka w pełni.
Wygląd wielu piktogramów porządkuje norma PN-EN ISO 7010. Ujednolicenie kolorów, kształtów i symboli ma znaczenie szczególnie podczas ewakuacji, ponieważ komunikat powinien być zrozumiały także dla osoby, która nie zna układu obiektu lub języka używanego na miejscu.
Starsze oznakowanie nie zawsze wymaga natychmiastowej wymiany, jeśli zostało wykonane zgodnie z wcześniej stosowanymi wymaganiami i zachowuje ważność. Nie należy jednak mieszać oznaczeń z różnych systemów na jednej drodze ewakuacyjnej. Różnice w piktogramach mogą utrudnić szybkie odczytanie kierunku. W przypadku dużych lub złożonych obiektów projekt oznakowania powinien zostać sprawdzony przez osobę kompetentną w zakresie ochrony przeciwpożarowej i BHP.
Przepisy i normy wskazują też podstawowe cechy znaków, które trzeba zachować:
- znaki muszą być widoczne i czytelne,
- ich wykonanie powinno być trwałe i dostosowane do warunków otoczenia,
- lokalizacja musi odpowiadać rzeczywistemu zagrożeniu lub przebiegowi drogi ewakuacyjnej,
- oznakowanie powinno pozostać spójne w całym obiekcie.
Jak prawidłowo rozmieścić znaki?
Rozmieszczenie oznaczeń powinno wynikać z oceny ryzyka, układu pomieszczeń i sposobu poruszania się ludzi. Dobór znaku to dopiero początek. Równie ważne są jego widoczność, wielkość i brak przeszkód na linii obserwacji. Przy planowaniu systemu warto przejść przez następujące etapy:
- Określ zagrożenia i drogi przemieszczania – sprawdź, gdzie występuje ryzyko oraz w których miejscach użytkownik może mieć wątpliwość co do właściwego postępowania.
- Dobierz kategorię i piktogram – wybierz znak zakazu, nakazu, ostrzegawczy, ewakuacyjny albo przeciwpożarowy zgodnie z rzeczywistą funkcją oznaczenia.
- Ustal miejsce i wysokość – znaki ostrzegawcze i nakazu umieszcza się zwykle w polu widzenia, często na wysokości około 1,4–1,8 m, ale ostateczne położenie zależy od rodzaju obiektu i znaku.
- Dopasuj wielkość do odległości – znak obserwowany z większego dystansu musi mieć większe wymiary, aby piktogram pozostał czytelny.
- Sprawdź oświetlenie i przeszkody – oznaczenia nie mogą być zasłonięte przez regały, drzwi, urządzenia ani składowane materiały. Przy zaniku zasilania trzeba zapewnić czytelność oznaczeń ewakuacyjnych.
- Kontroluj system po zmianach – remont, zmiana ustawienia maszyn lub przebudowa drogi komunikacyjnej może wymagać przeniesienia albo dodania znaków.
Nie należy tworzyć skupisk przypadkowych tablic. Nadmiar komunikatów w jednym miejscu powoduje szum informacyjny i sprawia, że odbiorca może pominąć znak naprawdę potrzebny. Każde oznaczenie powinno mieć konkretny cel i być utrzymywane w dobrym stanie.
Znaki BHP wymagają stałej kontroli
Oznakowanie nie jest elementem instalowanym raz na zawsze. Trzeba okresowo sprawdzać, czy piktogramy są czyste, nieuszkodzone, dobrze oświetlone i zgodne z aktualnym układem obiektu. Gdy zmieniają się zagrożenia, organizacja pracy lub przebieg dróg ewakuacyjnych, system znaków również powinien zostać zaktualizowany. Czytelne i spójne oznaczenia wspierają ochronę ludzi, ale działają właściwie tylko jako część szerszego systemu bezpieczeństwa.
